MLA ve Chicago Atıf Sistemleri Arasındaki Farklar

Bir edebiyat doktora öğrencisi, tezini MLA sistemiyle yazar ve tezden çıkardığı makaleyi bir tarih dergisine gönderir. Dergi Chicago ister. Öğrenci, kaynakçadaki 60 künyeyi elle dönüştürmeye başlar ve iki gün sonra şunu fark eder: bu iki sistem yalnızca noktalama işaretlerinde farklı değil, kaynak gösterme mantığında farklıdır. MLA’da metin içinde parantezle gösterilen bir atıf, Chicago’nun bir sürümünde sayfa altına dipnot olarak iner; kaynakça listesinin adı, sırası ve içeriği de değişir. İki günlük iş, planladığından çok daha uzun sürer.

Bu karışıklık yaygındır çünkü iki sistem birbirine yüzeyde benzer: ikisi de yazar adını öne alır, ikisi de kaynakça listesi ister, ikisi de sosyal bilimler ve beşeri bilimlerde kullanılır. Fark, sistemin nereye yerleştiğinde ortaya çıkar. MLA tek bir metin içi atıf biçimi tanımlar; Chicago ise birbirinden bağımsız iki ayrı sistem sunar ve hangisini kullandığınızı baştan seçmeniz gerekir. Bu seçimi bilmeden başlanan bir dönüştürme işi, yarısında geri dönmek zorunda kalınan bir işe döner.

Aşağıda iki sistemi mekanik düzeyde karşılaştırıyor, aynı kaynağın üç farklı künyesini yan yana veriyor ve sistem değiştirirken hangi sırayla çalışmanız gerektiğini anlatıyoruz.

Hangi Alan Hangi Sistemi Kullanır?

Sistem seçimi bir zevk meselesi değildir; alanın yerleşik pratiği ve derginin yazar kılavuzu belirler.

Türkiye’deki dergilerde bu iki sistemin yanında sıkça APA da istenir; hangi sistemin isteneceğini yazar kılavuzundan doğrulamak, kaynakçayı yazmaya başlamadan önceki ilk adımdır. APA 7 ile çalışıyorsanız APA 7 kaynakça nasıl hazırlanır yazımız aynı işi o sistem için yapıyor.

Chicago’nun İki Ayrı Sistemi

Chicago’yu MLA’dan ayıran en temel özellik, tek bir sistem olmamasıdır. İki sürüm arasındaki fark, metnin görünümünü baştan sona değiştirir:

• Notes-Bibliography (NB, dipnot-kaynakça): Atıflar sayfa altına dipnot (veya bölüm sonuna son not) olarak yazılır, metin içinde yalnızca üst simge numara görünür. Tarih, sanat tarihi ve edebiyat çalışmalarının ağırlıklı tercihidir. Arşiv belgesi, el yazması, kişisel mektup gibi standart künyeye sığmayan kaynakları anlatmaya en uygun sistemdir.
• Author-Date (AD, yazar-tarih): Atıflar metin içinde parantezle verilir, kaynakça “References” başlığını taşır. APA’ya yakın bir görünümü vardır ve daha çok doğa bilimleri ile nicel sosyal bilimlerde kullanılır.

Bir dergi “Chicago” dediğinde bu ikisinden hangisini kastettiğini yazar kılavuzunda belirtir; belirtmediği durumda, derginin son sayısındaki bir makaleyi açıp bakmak en hızlı yoldur. İkisini aynı metinde karıştırmak — bazı atıfları dipnotla, bazılarını parantezle vermek — hakemin ilk sayfada fark ettiği hatalardan biridir.

Aynı Kaynağın Üç Farklı Künyesi

Aşağıda tek bir dergi makalesinin üç sistemdeki karşılığı yer alıyor. Farkların çoğu noktalamada değil, bilgilerin sırasındadır:

MLA 9 — metin içi:      (Kaya 47)
MLA 9 — Works Cited:
  Kaya, Elif. "Cumhuriyet Dönemi Roman Eleştirisi." Türk Dili ve
  Edebiyatı Dergisi, cilt 61, sayı 2, 2021, ss. 45-68.
 
Chicago NB — dipnot (ilk geçiş):
  1. Elif Kaya, "Cumhuriyet Dönemi Roman Eleştirisi," Türk Dili ve
  Edebiyatı Dergisi 61, sayı 2 (2021): 47.
Chicago NB — Bibliography:
  Kaya, Elif. "Cumhuriyet Dönemi Roman Eleştirisi." Türk Dili ve
  Edebiyatı Dergisi 61, sayı 2 (2021): 45-68.
 
Chicago AD — metin içi:  (Kaya 2021, 47)
Chicago AD — References:
  Kaya, Elif. 2021. "Cumhuriyet Dönemi Roman Eleştirisi." Türk Dili ve
  Edebiyatı Dergisi 61 (2): 45-68.

Üç künyeyi yan yana koyduğunuzda üç yapısal fark görünür hâle gelir. Birincisi yayın yılının yeri: MLA’da künyenin sonlarına doğru, Chicago AD’de yazar adından hemen sonra, Chicago NB’de parantez içinde cilt bilgisinin ardından gelir. İkincisi cilt ve sayı gösterimi: MLA “cilt 61, sayı 2” biçiminde açık yazar, Chicago ise sayıyı doğrudan dergi adının yanına koyar. Üçüncüsü dipnotta ad sırası: Chicago NB’nin dipnotunda yazar adı normal sırayla (ad soyad) yazılır, kaynakçada ise ters çevrilir (soyad, ad) — aynı kaynağın iki farklı yerde iki farklı biçimde görünmesi bu sistemin en çok şaşırtan yönüdür.

Tekrar Atıflar ve “ibid.” Meselesi

Aynı kaynağa ikinci kez atıf yapmanın kuralı iki sistemde farklıdır ve burada eski alışkanlıklar sık hata üretir.

MLA’da tekrar atıf basittir: aynı kaynak aynı paragrafta ikinci kez geçiyor ve karışma riski yoksa yalnızca sayfa numarası yazılır — (52). Farklı bir kaynağa geçilip geri dönüldüğünde yazar adı yeniden eklenir.

Chicago NB’de ise yıllarca kullanılan “ibid.” (aynı yerde) kısaltması artık önerilmez. Chicago’nun 17. baskısından itibaren tercih edilen yol, kısaltılmış künye vermektir: yazarın soyadı, kısaltılmış eser adı ve sayfa numarası. Yani “5. Ibid., 52.” yerine “5. Kaya, ‘Roman Eleştirisi,’ 52.” yazılır. Bunun pratik gerekçesi dijital okumadır: bir okuyucu metnin ortasından başlayarak veya bir dipnota doğrudan bağlantıyla geldiğinde, “ibid.” hangi kaynağı gösterdiğini kaybeder.

Kaynakça Listesinin Adı, Sırası ve İçeriği

İki sistem, kaynakça listesinin ne içerdiği konusunda da farklı davranır:

MLA’nın “yalnızca atıf yapılanlar” kuralı katıdır: metinde geçmeyen bir kaynağı Works Cited listesine eklemek biçimsel bir hata sayılır. Chicago NB ise okunan literatürü göstermeye izin verir; bu, tarih ve arşiv çalışmalarında listenin bir okuma haritası işlevi görmesinden kaynaklanır.

Türkçe Kaynakları İki Sistemde Göstermek

Türkçe bir kaynağı MLA veya Chicago künyesine dönüştürürken üç karar noktası çıkar ve hiçbiri kılavuzlarda doğrudan örneklenmez.

Birincisi eser adının çevirisi. Her iki sistem de eser adını özgün dilinde vermeyi esas alır; İngilizce yazılmış bir metinde okuyucuya yardımcı olmak için köşeli parantez içinde çeviri eklenebilir: “Cumhuriyet Dönemi Roman Eleştirisi” [Novel Criticism in the Republican Era]. Bu çeviri, kaynağın İngilizce bir başlığı olduğu anlamına gelmez; bu yüzden italik veya tırnak içinde değil, düz metin olarak yazılır.

İkincisi çevirmen ve editör bilgisi. MLA’da çevirmen “translated by” ifadesiyle eser adından sonra gelir; Chicago’da “trans.” kısaltması kullanılır. Türkçe bir kaynakta bu bilgi “çev.” olarak geçiyorsa hedef sistemin dilindeki karşılığına dönüştürülmelidir — künyedeki kısaltmaların dili, kaynağın dili değil metnin dilidir.

Üçüncüsü alfabetik sıralama. Kaynakça sıralaması, metnin yazıldığı dilin alfabetik düzenine göre yapılır: Türkçe yazılmış bir çalışmada Türkçe alfabe sırası (ç, ğ, ı, ö, ş, ü dahil) esas alınır. Aynı kaynak listesi İngilizce bir metinde kullanılıyorsa İngilizce sıralama uygulanır ve iki listenin sırası birbirinden farklı çıkabilir. Bu ayrıntı, tezini Türkçe yazıp makalesini İngilizce hazırlayan yazarların kaynakçayı olduğu gibi taşıdığında gözden kaçırdığı yerlerden biridir.

Yanlış ve Doğru Kullanımlar

Son satır, sistemden bağımsız olarak en çok karşılaştığımız hatadır: atıf–kaynakça eşleşmesinin doğrulanmaması. Bu hatanın diğer türleri ve nasıl yakalandığı için kaynakça ve atıf hatalarının en sık yapılanları yazımıza bakabilirsiniz.

Sistem Değiştirirken İzlenecek Sıra

Bir metni MLA’dan Chicago’ya (veya tersine) dönüştürmek elle yapıldığında saatler alır ve yeni hatalar üretir. İşleyen sıra şudur:

1. Hedef sistemi kesinleştirin. Chicago söz konusuysa NB mi AD mi olduğunu yazar kılavuzundan veya derginin son sayısından doğrulayın.
2. Referans yönetim yazılımında stili değiştirin. Kaynaklarınız Mendeley veya Zotero’da kayıtlıysa stil değişimi kaynakçayı tek adımda yeniden üretir; bu iş için elle çalışmak gereksizdir. Kütüphanenizi kurma adımları için Mendeley ve Zotero ile kaynakça yönetimi yazımız süreci baştan anlatıyor.
3. Metin içi atıfları dönüştürün. MLA’dan Chicago NB’ye geçiyorsanız bu adım parantezleri dipnota taşımayı gerektirir; otomatik değildir, tek tek kontrol edilir.
4. Kısaltılmış künyeleri düzenleyin. NB’ye geçişte tekrar atıfların ilk geçiş–sonraki geçiş ayrımını gözden geçirin.
5. Eşleşmeyi doğrulayın. Kaynakçadaki her künyenin metinde karşılığı, metindeki her atıfın kaynakçada künyesi olduğunu tek tek kontrol edin.
6. Tarih ve sayfa biçimlerini tarayın. Gün-ay-yıl ile ay-gün-yıl farkı ve “ss.” kullanımı, dönüştürmeden sonra en çok geride kalan ayrıntılardır.

Bu sıranın ikinci adımı atlandığında, dönüştürme işi kaynakçayı elle yeniden yazmaya dönüşür. Kaynaklarını bir referans yazılımında tutan bir yazar için sistem değişimi genellikle yarım saatlik bir iştir; tutmayan bir yazar için aynı iş bir güne yaklaşabilir. Aradaki fark, yazılımın yaptığı sihirden değil, künye bilgilerinin bir kez düzgün girilmiş olmasından kaynaklanır.

Anahtar çıkarımlar

• Chicago tek bir sistem değildir: dipnot-kaynakça (NB) ve yazar-tarih (AD) sürümlerinden hangisini kullandığınızı baştan seçmelisiniz.
• MLA metin içi atıfta yazar ve sayfa arasına virgül konmaz; Chicago AD’de araya yıl girer.
• Chicago NB’de yazar adı dipnotta normal sırayla, kaynakçada ters sırayla yazılır.
• “ibid.” güncel Chicago baskılarında önerilmez; yerine kısaltılmış künye kullanılır.
• MLA’nın Works Cited listesi yalnızca atıf yapılan kaynakları içerir; Chicago NB kaynakçası okunan literatürü de gösterebilir.

Atıf sistemleri arasındaki geçiş, içeriğe hiç dokunmadan yapılan ama gözden kaçan tek bir tutarsızlıkta hakem yorumuna dönüşen bir iştir. Kaynakçanızı hedef derginin istediği sisteme dönüştürmek veya mevcut sistemin tutarlılığını kontrol ettirmek isterseniz, APA / MLA / Chicago / IEEE Format Düzenleme kapsamında atıf–kaynakça eşleşmesini tek tek doğruluyoruz.

İlgili Kaynaklar

• MLA Style Center — MLA Handbook 9. baskının resmi kaynak ve künye örnekleri sayfası.
• The Chicago Manual of Style Online — NB ve AD sistemleri için resmi hızlı kılavuz.