Yazarlık Sırası ve Katkı Beyanı Nasıl Belirlenir?

Bir araştırma projesi üç kişiyle başlar, veri toplama aşamasında iki kişi daha katılır, analiz sırasında bir istatistik uzmanından yardım alınır ve yazım aşamasında bölüm başkanı metni okuyup birkaç öneri yapar. Makale tamamlandığında yazar listesinde kaç kişi olmalıdır? Sıra neye göre kurulur? Bu sorular projenin sonunda, gönderim gününün akşamında konuşulduğunda, çoğu zaman bilimsel değil kişisel bir müzakereye dönüşür — ve akademik iş birliklerinin en sık bozulduğu nokta tam olarak burasıdır.

Bir mühendislik doktora öğrencisinin yaşadığı durum bu gerilimi net gösterir. Tezinden ürettiği makaleyi hazırlar, yazar listesine kendisini ve danışmanını yazar. Metni gönderim öncesi okuyan bir başka öğretim üyesi, laboratuvarın imkânlarını kullandığı için kendisinin de yazar olması gerektiğini söyler. Öğrenci itiraz etmek istemez, ismi ekler ve gönderir. Bir yıl sonra makale, kurum içi bir teşvik başvurusunda incelendiğinde, eklenen yazarın çalışmaya hangi katkıyı sağladığı sorulur ve öğrenci bu soruya verecek bir yanıt bulamaz. Kısa vadede kaçınılan bir gerginlik, uzun vadede yanıtlanması zor bir soruya dönüşür.

Bu yazının çıkış noktası şudur: yazarlık, katkının bir ödülü değil, çalışmanın içeriğinden sorumlu olma beyanıdır. Aşağıda uluslararası kabul görmüş yazarlık ölçütlerini, yazar sırasının ne anlattığını, CRediT taksonomisiyle katkı beyanının nasıl yazıldığını ve anlaşmazlığı baştan önleyen konuşmayı ele alıyoruz.

Yazarlık Bir Nezaket Değil, Sorumluluk Beyanıdır

Bir makalede adı geçen her yazar, çalışmanın bütününden hesap verebilir durumda olduğunu beyan etmiş sayılır. Bu, veri toplama hatası, analiz hatası veya etik ihlal ortaya çıktığında sorumluluğun yalnızca ilk yazara ait olmadığı anlamına gelir. Bu nedenle “katkısı azdı ama gücenmesin” düşüncesiyle eklenen bir isim, o kişiye bir iyilik değil, farkında olmadığı bir yükümlülük yükler.

Tersi de geçerlidir: gerçekten katkı sağlamış birinin listeden çıkarılması, o kişinin akademik emeğinin görünmez kılınmasıdır. Yayın etiği kuruluşlarının bu iki durumu (hak edilmeyen yazarlık ve hak edildiği hâlde verilmeyen yazarlık) aynı ciddiyette değerlendirmesinin nedeni budur — ikisi de yazar listesinin gerçeği yansıtmadığı anlamına gelir.

ICMJE’nin Dört Ölçütü

ICMJE (International Committee of Medical Journal Editors) tarafından tanımlanan ve tıp dışındaki pek çok alanda da referans alınan ölçüt seti dört maddedir. Bir kişinin yazar olabilmesi için bu dördünün tamamını karşılaması beklenir:

1. Çalışmanın tasarımına ya da verinin toplanması, analizi veya yorumlanmasına önemli bir katkı sağlamak.
2. Metni yazmak ya da içeriği eleştirel biçimde gözden geçirerek fikri katkı sunmak.
3. Yayımlanacak nihai sürümü onaylamak.
4. Çalışmanın bütününden hesap verebilir olmayı kabul etmek.

Dört ölçütün “tamamı” ifadesi burada belirleyicidir. Yalnızca veri toplayan bir kişi (birinci maddeyi karşılar, ikinciyi karşılamaz), yalnızca metni dil açısından düzelten bir kişi veya yalnızca laboratuvar imkânı sağlayan bir kurum yetkilisi bu ölçütlere göre yazar değildir. Bu kişilerin katkısı görmezden gelinmez; makalenin teşekkür (Acknowledgements) bölümünde, sağladıkları katkı belirtilerek anılır.

Yazar Sırası Ne Anlatır?

Yazar sırası uluslararası tek bir kurala bağlı değildir; alanın yerleşik pratiğine göre okunur. Yine de yaygın kabul gören anlamlar şunlardır:

Sorumlu yazar (corresponding author) ile kıdem arasında zorunlu bir ilişki yoktur; bu rol bir onur değil, bir iş yüküdür. Gönderim sistemine dosyaları yükleyen, hakem yorumlarını dağıtan ve süreleri takip eden kişidir. Doktora öğrencisinin sorumlu yazar olması yaygın ve tamamen olağandır.

Alanlar arasındaki farklar gerçektir ve okuma biçimini değiştirir. Ekonomi, matematik ve teorik fizik gibi bazı alanlarda yazarlar alfabetik sıraya göre dizilir; bu durumda sıradan katkı payı çıkarmak mümkün değildir. İki kişinin eşit katkı sağladığı durumlarda ise ilk sayfaya bir dipnot düşülür: “İlk iki yazar bu çalışmaya eşit katkı sağlamıştır.” Bu not, akademik değerlendirme süreçlerinde geçerli sayılan yerleşik bir uygulamadır.

CRediT Taksonomisiyle Katkı Beyanı Yazmak

Yazar listesi bir sıralamadan fazlasını söylemek zorundadır ve pek çok dergi artık her yazarın hangi işi yaptığını ayrı ayrı belirten bir katkı beyanı ister. Bu beyan, CRediT (Contributor Roles Taxonomy) adı verilen ve on dört rol tanımlayan standart sözlük üzerinden yazılır. Roller arasında kavramsallaştırma, yöntem, yazılım, doğrulama, biçimsel analiz, araştırma yürütme, kaynak sağlama, veri düzenleme, ilk taslağın yazımı, gözden geçirme ve düzenleme, görselleştirme, gözetim, proje yönetimi ve fon sağlama yer alır.

Beyan metni, dergi şablonunda genellikle kaynakçadan önce, tek bir paragraf olarak yer alır:

Yazar Katkı Beyanı
 
E. Kaya: Kavramsallaştırma, yöntem, biçimsel analiz, ilk taslağın yazımı.
M. Demir: Araştırmanın yürütülmesi, veri düzenleme, görselleştirme.
A. Şahin: Yöntem, yazılım, doğrulama.
S. Yıldız: Gözetim, proje yönetimi, gözden geçirme ve düzenleme.
 
Tüm yazarlar makalenin yayımlanacak nihai sürümünü okumuş ve
onaylamıştır.

Bu beyanın iki pratik faydası vardır. Birincisi, yazarlık müzakeresini soyut bir kıdem tartışmasından somut bir iş listesine dönüştürür: bir kişinin hangi rolde yer alacağı sorusu, “hak ediyor mu” sorusundan çok daha kolay yanıtlanır. İkincisi, akademik değerlendirme süreçlerinde kişinin çalışmadaki payını görünür kılar. Bu beyanın, çıkar çatışması beyanıyla karıştırılmaması gerekir; ikisi farklı sorulara yanıt verir ve dergi formunda ayrı alanlarda istenir. Çıkar çatışması beyanının kapsamı için çıkar çatışması beyanı nasıl yazılır yazımıza bakabilirsiniz.

Hediye, Hayalet ve Konuk Yazarlık

Yazar listesinin gerçeği yansıtmadığı üç yaygın durum, yayın etiği literatüründe ayrı adlarla tanımlanır:

• Hediye (armağan) yazarlık: Ölçütleri karşılamayan birine, kıdemi, iyi ilişkileri veya kurumsal konumu nedeniyle yazarlık verilmesi. En sık görülen biçimidir ve genellikle kötü niyetten değil, reddetmenin zor olmasından kaynaklanır.
• Hayalet yazarlık: Metni yazan kişinin yazar listesinde hiç yer almaması. Profesyonel yazım desteğinin beyan edilmemesi bu kapsama girer; desteğin kendisi meşrudur, beyan edilmemesi değildir.
• Konuk yazarlık: Çalışmaya hiçbir katkısı olmayan tanınmış bir ismin, makalenin kabul şansını artırmak amacıyla listeye eklenmesi.

Bu üçünün ortak zararı, sorumluluk zincirinin kopmasıdır. Bir sorun ortaya çıktığında hesap verecek kişi, çalışmayı gerçekten yapan kişi olmayabilir. Yayın sürecinde sık yapılan diğer hatalarla birlikte bu konuyu akademik yayın sürecinde sık yapılan hatalar yazımızda da ele alıyoruz.

Tez Kaynaklı Makalelerde Danışman Yazarlığı

Türkiye’deki en sık yazarlık sorusu, tezden üretilen makalelerde danışmanın yazar olup olmayacağıdır. Ölçüt burada da aynıdır: danışman, çalışmanın tasarımına veya yorumlanmasına önemli bir katkı sağladıysa ve metni fikri düzeyde gözden geçirdiyse yazardır. Yalnızca resmî danışmanlık rolü, tek başına yazarlık gerekçesi değildir.

Pratikte danışmanların büyük bölümü bu ölçütleri gerçekten karşılar — araştırma sorusunun kurulması, yöntemin seçilmesi ve metnin eleştirel okunması genellikle danışmanın işidir. Sorun, ölçütlerin karşılanıp karşılanmadığının hiç konuşulmamasından ve kararın alışkanlıkla verilmesinden doğar. Tezden makale çıkarma sürecinin diğer yapısal farkları için yüksek lisans tezi ile makale arasındaki farklar yazımız ayrı bir çerçeve sunuyor.

Yazar Listesi Gönderimden Sonra Değişebilir mi?

Değişebilir, ama maliyeti aşamaya göre artar. Gönderimden önce yapılan değişiklik yalnızca bir iç mutabakat sorunudur. Hakem süreci sırasında yapılan değişiklik, tüm yazarların yazılı onayını ve editöre gerekçeli bir talep yazısını gerektirir; editörler bu talepleri titizlikle inceler çünkü hakem sürecinin ortasında yazar eklenmesi, hediye yazarlığın klasik göstergesidir.

Yayımlandıktan sonra yapılan değişiklik ise resmî bir düzeltme (corrigendum) bildirimini gerektirir. Bu bildirim makalenin kalıcı kaydına eklenir ve herkes tarafından görülebilir. Bu nedenle yazar listesi, gönderim düğmesine basılmadan önce kesinleştirilmesi gereken bir karardır; kapak mektubundaki “tüm yazarlar gönderimi onaylamıştır” beyanı da tam olarak bunu güvence altına alır. Kapak mektubundaki beyan cümlelerinin tamamı için dergiye kapak mektubu nasıl yazılır yazımıza bakabilirsiniz.

Proje Başında Konuşulması Gereken Beş Şey

Yazarlık anlaşmazlıklarının neredeyse tamamı, konuşmanın projenin sonuna bırakılmasından kaynaklanır. Aşağıdaki beş madde, proje başında yarım saatlik bir görüşmede netleşebilir ve yazılı olarak (basit bir e-posta yeterlidir) saklanabilir:

1. Kimler yazar olacak ve hangi ölçütlere göre değerlendirilecek?
2. İlk yazar ve sorumlu yazar kim olacak?
3. Sıra hangi ilkeye göre kurulacak (katkı payı mı, alfabetik mi)?
4. Projeye sonradan katılan biri hangi koşulda yazar listesine eklenecek?
5. Katkı beyanı hangi rollerle yazılacak ve kim taslağı hazırlayacak?

Dördüncü madde en çok atlanan ama en çok işe yarayanıdır: projeye altı ay sonra katılan bir araştırmacının hangi katkıyla yazar olacağı baştan belirlendiğinde, o an geldiğinde müzakere edilecek bir şey kalmaz.

Yanlış ve Doğru Yazarlık Alışkanlıkları

Anahtar çıkarımlar

• Yazarlık bir ödül değil, çalışmanın bütününden hesap verebilir olma beyanıdır.
• ICMJE’nin dört ölçütünün tamamı karşılanmıyorsa kişi yazar değildir; katkısı teşekkür bölümünde anılır.
• Sorumlu yazar olmak kıdem göstergesi değil, gönderim ve yazışma iş yükünü taşımaktır.
• CRediT taksonomisiyle yazılan katkı beyanı, yazarlık müzakeresini soyut kıdem tartışmasından somut bir iş listesine dönüştürür.
• Yazar listesi değişikliği yayın sonrasında resmî düzeltme bildirimi gerektirir; karar gönderimden önce kesinleşmelidir.

Yazarlık konuşması, akademik iş birliklerinde en çok ertelenen ve ertelendiğinde en pahalıya çıkan konuşmadır; proje başında yarım saat, sonrasında aylarca sürebilecek bir gerginliği önler. Gönderim öncesi yazar listesi, katkı beyanı ve diğer beyan belgelerinizin dergi standartlarına uygunluğunu birlikte gözden geçirmek isterseniz, SCI / SCI-E Makale Danışmanlığı kapsamında bu adımı süreç içinde ele alıyoruz.

İlgili Kaynaklar

• ICMJE — Defining the Role of Authors and Contributors — yazarlık ölçütlerini tanımlayan uluslararası referans.
• CRediT (Contributor Roles Taxonomy) — katkı beyanında kullanılan on dört rolün resmî tanımları.
• COPE (Committee on Publication Ethics) — yazarlık anlaşmazlıklarında izlenecek süreçler için rehber.