SCI Makale Hazırlama Süreci

Bir araştırmayı SCI veya SCI-E kapsamındaki bir dergide yayımlamak, iyi bir bulgudan çok daha fazlasını gerektirir: doğru planlanmış bir süreç. Bu rehber, ilk kez SCI sürecine giren araştırmacılar ile daha önce bir ret veya uzun bir revizyon süreci yaşamış, bir dahaki sefere süreci baştan doğru kurmak isteyen yazarlar için yazıldı. Aşağıdaki adımlar, taslak yazımından gönderim sonrası sürece kadar izlenmesi gereken sırayı, her aşamada nelere dikkat edilmesi gerektiğiyle birlikte özetliyor.

Örnek bir durum: Mühendislik alanında bir doktora öğrencisi, veri toplama ve analizini bitirdikten sonra “artık yazmaya başlayabilirim” diyerek doğrudan giriş bölümünü yazmaya koyulur. Üç ay sonra elinde 40 sayfalık, hangi dergiye gönderileceği hâlâ belli olmayan, bölümleri birbirini tekrar eden ve giriş bölümü hangi katkıyı öne çıkaracağını bir türlü netleştiremeyen bir taslak vardır. Aşağıdaki adımların çoğu, tam olarak bu senaryoyu — yazıma erken başlayıp planlamayı sona bırakma hatasını — önlemek için sıralanmıştır.

Araştırma Sorusunu ve Kapsamı Netleştirin

Yazıma başlamadan önce araştırma sorusunun, kullanılan yöntemin ve beklenen katkının tek bir cümlede özetlenebilir olması gerekir. Bu netlik hem makalenin iskeletini hem de hangi dergiye uygun olduğunu belirler. Kapsamı en baştan daraltmayan çalışmalar, yazım aşamasında dağınık bir anlatıya dönüşür. Bu netleştirme adımını atlayan yazarlar genellikle yazımın ortasında fark eder: üçüncü bölümü yazarken “aslında bu çalışma neyi kanıtlıyor?” sorusuna tek cümlelik bir yanıt bulamamak, katkının hâlâ netleşmediğinin en güvenilir işaretidir ve bu noktada geri dönüp kapsamı yeniden tanımlamak, yazıma devam etmekten çok daha verimlidir.

Veri Analizini Yazımdan Önce Tamamlayın

Bulgular netleşmeden giriş ve tartışma bölümlerini yazmak, sonradan büyük revizyonlara yol açar. Nicel çalışmalarda kullanılacak istatistiksel yöntemlerin önceden belirlenmiş olması gerekir; hangi testin hangi araştırma sorusuna uygun olduğunu karşılaştırmalı olarak ele aldığımız SPSS analiz türleri yazısı bu aşamada yol gösterici olabilir. Analiz tamamlanmadan yazılan bir giriş bölümü, bulgular netleştiğinde genellikle baştan yeniden yazılmak zorunda kalır — çünkü giriş bölümünün son paragrafı, makalenin gerçekte ne bulduğuna göre şekillenmelidir, tersi değil.

Taslak Yazım Sırasını Doğru Kurgulayın

Deneyimli yazarların çoğu makaleyi baştan sona değil, Yöntem bölümünden başlayarak yazar. Bu sıralamanın mantığı şudur:

1. Yöntem — veri toplama ve analiz süreci taze hafızadayken en kolay yazılan bölümdür; ayrıca sonraki bölümlerin çerçevesini belirler.
2. Bulgular — yalnızca elde edilen sonuçları, yorum katmadan raporlar; tablo ve şekillerin taslağı bu aşamada netleşir.
3. Tartışma — bulguların literatürle ilişkisini kurar; bu nedenle literatür taramasının tamamlanmış olması gerekir.
4. Giriş — çalışmanın katkısı artık netleştiği için en son ve en kolay yazılan bölüm hâline gelir.
5. Özet (abstract) — makalenin tamamı bittikten sonra, her bölümden bir cümle damıtılarak yazılır.

Bu sırayla ilerlemek, özellikle giriş bölümünde sık karşılaşılan “henüz netleşmemiş bir katkıyı tanımlamaya çalışma” sorununu ortadan kaldırır.

Dergi Seçimini Erken Yapın

Dergi seçimi, makale tamamlandıktan sonra değil, yazım sırasında yapılmalıdır — çünkü her derginin kelime sınırı, bölüm yapısı ve atıf formatı farklıdır. Kapsam, hedef kitle ve indeks kriterlerini nasıl değerlendireceğinizi dergi seçimi nasıl yapılır yazısında ayrıntılı biçimde ele alıyoruz. Seçim yaparken derginin çeyreklik sınıflandırmasını da göz önünde bulundurmak gerekir; bu kavramı Q1-Q2-Q3-Q4 dergi nedir yazısında açıklıyoruz.

Ortak Yazarlarla Sorumluluk Dağılımını Netleştirin

Birden fazla yazarlı çalışmalarda, ICMJE (International Committee of Medical Journal Editors) kriterleri artık çoğu disiplinde yaygın bir referans olarak kullanılıyor: bir kişinin yazar olarak sayılabilmesi için hem çalışmanın tasarımına veya veri analizine katkı sunmuş, hem taslağı yazmış veya eleştirel biçimde gözden geçirmiş, hem de nihai hâli onaylamış olması beklenir. Yazım sürecinin başında kimin hangi bölümden sorumlu olacağının (yöntem, istatistik, dil kontrolü, kaynakça) yazılı biçimde belirlenmesi, gönderim öncesi son okumada karşılaşılan koordinasyon sorunlarını büyük ölçüde azaltır. Sorumlu yazar (corresponding author), dergiyle olan tüm yazışmaları takip etmekle ve revizyon taleplerini ekip içinde koordine etmekle görevlidir.

Veri ve Kod Paylaşım Politikalarına Uyum

Artan sayıda dergi, gönderim aşamasında araştırmada kullanılan verinin (ve varsa analiz kodunun) bir açık erişim deposuna (Zenodo, OSF, Dryad gibi) yüklenmesini ve makalede bu depoya bir bağlantı verilmesini zorunlu tutuyor. Bu politika, dergi seçiminden hemen sonra kontrol edilmesi gereken bir gerekliliktir çünkü veri paylaşımına uygun olmayan hassas verilerde (kişisel sağlık bilgisi gibi) anonimleştirme süreci zaman alabilir. Verinin tamamen paylaşılamadığı durumlarda dergiler genellikle “makul talep üzerine paylaşılabilir” (available upon reasonable request) ifadesini kabul eder, ancak bu istisnanın gerekçesinin makalede açıkça belirtilmesi beklenir.

Dergi Şablonuna Erken Geçiş Yapın

Taslağı genel bir formatta yazıp gönderimden hemen önce dergi şablonuna aktarmak, çoğu zaman beklenenden fazla zaman alır: kelime sınırları aşılmış olabilir, bölüm başlıkları dergi kılavuzuyla uyuşmayabilir veya kaynakça formatı değiştirilmesi gereken onlarca kaynak içerebilir. Yazımın ortasında, en azından bölüm yapısı ve kelime sınırı bakımından hedef dergi şablonuna geçiş yapmak, gönderim öncesi son haftalarda karşılaşılan biçimlendirme krizini büyük ölçüde önler. Bu geçişin erken yapılması, aynı zamanda yazarın hangi bilgiyi ne kadar ayrıntıyla anlatabileceğini ve hangi tabloyu ana metinde tutup hangisini ek materyale taşıyacağını daha gerçekçi biçimde planlamasını sağlar.

Şekil ve Tablo Kalitesini Gönderim Standardına Göre Hazırlayın

Şekil ve tablolar, çoğu zaman yazım sürecinin sonuna bırakılan ama editörlerin en hızlı fark ettiği eksikliklerden biridir. Çoğu dergi şekiller için asgari bir çözünürlük (genellikle 300 dpi civarı) ve düzenlenebilir bir kaynak dosya formatı (ör. vektörel .eps/.tiff, ekran görüntüsü değil) talep eder; bu gereklilik, yazımın son haftasında fark edildiğinde şekillerin yeniden üretilmesi gerekebilir. Tablo ve şekil başlıkları da kendi başına anlaşılır olmalıdır — okuyucu metnin geri kalanını okumadan yalnızca başlığa ve tabloya bakarak neyin gösterildiğini anlayabilmelidir; bu nedenle “Tablo 3. Sonuçlar” gibi bir başlık yeterli değildir, hangi değişkenin hangi grupta karşılaştırıldığı başlıkta belirtilmelidir. Şekil sayısının dergi tarafından sınırlandığı durumlarda, hangi şeklin makalenin ana bulgusunu en doğrudan gösterdiğine öncelik verilmeli, destekleyici nitelikteki şekiller ek materyale taşınmalıdır.

Sık Yapılan Planlama Hataları

Kapak Mektubunu Doldurma Metni Olarak Görmeyin

Kapak mektubu (cover letter), pek çok yazar tarafından zorunlu bir formalite olarak görülüp son dakikada birkaç genel cümleyle doldurulur — oysa editörün makaleyi hakemlere gönderip göndermeme kararında ilk okuduğu metin budur. Zayıf bir kapak mektubu şablonu genellikle şöyledir: “Ekte, dergimizde yayımlanmak üzere makalemizi sunuyoruz. Değerlendirmenizi rica ederiz.” Bu cümle editöre hiçbir şey söylemez. Güçlü bir kapak mektubu bunun yerine katkıyı ve kapsam uyumunu tek paragrafta somutlaştırır: “Bu çalışma, [X] alanındaki [Y] varsayımını [Z] bulgusuyla sorgulamaktadır; bu yönüyle derginizin son sayılarında yer alan [benzer bir makaleye atıf] ile doğrudan ilişkilidir.” İkinci örnek, editöre hem katkıyı hem kapsam uyumunu aynı anda gösterir. Kapak mektubu ayrıca, çalışmanın başka bir dergide değerlendirmede olmadığını ve tüm yazarların gönderimi onayladığını belirten standart beyanları da içermelidir; bu beyanların eksikliği bazı dergilerde tek başına bir desk rejection gerekçesi olabilir.

Gönderim Öncesi Kontrol Listesi

Gönderimden önce şu unsurlar tek tek doğrulanmalıdır:

1. Kapak mektubu, editöre çalışmanın katkısını ve derginin kapsamına neden uygun olduğunu tek paragrafta özetleyecek biçimde yazılmış mı?
2. Çıkar çatışması beyanı hazırlandı mı?
3. Gerekiyorsa etik kurul onayı belgesi eklendi mi?
4. Yazar katkı beyanı, her yazarın rolünü netleştirecek şekilde yazıldı mı?
5. Metin, dergi şablonuna (kelime sınırı, bölüm başlıkları, kaynakça formatı) tam olarak uygun mu?
6. Veri/kod paylaşım politikasına uyum sağlandı mı?

Eksik bir belge, makalenin hakem sürecine girmeden editör tarafından geri gönderilmesine (desk rejection) neden olabilir; bu tür eksikliklerin nasıl bir ret gerekçesi hâline geldiğini akademik dergilerde ret nedenleri ve çözümleri yazımızda ayrıntılı ele alıyoruz.

Hakem Sürecine Hazırlıklı Olun

Gönderim sonrasında en az bir revizyon turu beklemek gerçekçi bir varsayımdır; ilk karara kadar geçen süre dergiye göre değişse de genellikle 2-4 ay arasındadır. Hakem yorumlarına nasıl sistematik bir şekilde yanıt verileceğini hakem revizyonlarına nasıl cevap verilir yazısında adım adım anlatıyoruz. Sürecin bu aşamasında sık karşılaşılan hataları önceden bilmek de zaman kaybını azaltır; bu hataların derlendiği akademik yayın sürecinde sık yapılan hatalar yazısı bu noktada faydalı bir kontrol listesi işlevi görür. Bir ret gelmesi durumunda da aynı hazırlık disiplini geçerlidir: gerekçeyi doğru okuyup doğru sınıflandırmak, bir sonraki dergide aynı hatayı tekrarlamamanın en güvenilir yoludur — bunu yukarıdaki kontrol listesi bölümünde bağlantısını verdiğimiz yazımızda ayrıntılı ele alıyoruz.

Anahtar çıkarımlar

• Dergi seçimi ve araştırma sorusunun netleştirilmesi, yazımdan önce değil yazımla birlikte en başta yapılmalıdır.
• Makaleyi Yöntem → Bulgular → Tartışma → Giriş → Özet sırasıyla yazmak, en yaygın yazım hatalarından birini önler.
• Yazarlık sırası ve veri paylaşım politikası, gönderim gününe bırakılmaması gereken iki karardır.
• Gönderim öncesi kontrol listesindeki tek bir eksik belge bile makaleyi hakem sürecine girmeden geri döndürebilir.
• İlk karara kadar geçen süre genellikle 2-4 ay arasındadır; bu süreyi planlamaya dahil etmek gerçekçi beklenti oluşturur.

SCI sürecinde her aşama bir öncekinin üzerine kurulur: netleştirilmemiş bir araştırma sorusu, zayıf bir dergi seçimine; hazırlıksız bir gönderim de uzun bir revizyon sürecine yol açar. Süreci baştan planlamak, sonradan kaybedilecek aylara ve tekrarlanan gönderimlere karşı en güvenilir yatırımdır. Bu planlamayı kendi başınıza yürütmek yerine bir danışmanla birlikte yapılandırmak istiyorsanız, SCI / SCI-E Makale Danışmanlığı kapsamında çalışmanızın hangi aşamada olduğunu birlikte değerlendirebiliriz.